De Uittocht van de Israëlieten uit Egypte is verteld als een kinderverhaal, verwerkt in films vol special effects, maar te midden van wilde speculaties, ‘artistieke vrijheid’ en regelrechte leugens, missen de meesten het centrale thema in het tweede boek van de Bijbel.
Met uitgestrekte armen staat een gebaarde Mozes voor een gespleten Rode Zee, met een staf in de hand. Israëlieten op sandalen banen zich een weg door een pad tussen de watermuren. Een woedend Egyptisch leger volgt hen op de voet.
Voor de meesten komt zo’n scène in gedachten als ze aan het Exodusverhaal denken. Hervertellingen beginnen meestal met de Israëlieten in Egypte als slaaf en God Die hun roep hoorde. Van daaruit wordt Mozes geboren en opgevoed in het paleis van de farao, hij doodt een Egyptenaar en vlucht, God spreekt tot hem vanuit een brandende struik, hij keert terug naar Egypte, de farao weigert Israël te laten gaan, er zijn tien plagen, Israël trekt het land uit, ze steken de gespleten Rode Zee over en ontvangen de Tien Geboden op de berg Sinaï.
Maar maakt het uit of het Exodusverhaal zich daadwerkelijk heeft afgespeeld zoals het in het Oude Testament staat?
Benjamin Franklin en Thomas Jefferson hadden een zekere affiniteit met het verhaal dat ze een Exodus-thema voorstelden voor het officiële zegel van de Verenigde Staten. Franklins voorstel was een afbeelding van Mozes bij de gespleten Rode Zee. (Het Congres koos later voor het adelaarszegel dat nog steeds in gebruik is.)
Hoewel deze mannen geloofden dat de Bijbel veel goede levensprincipes bevatte, geloofden ze niet letterlijk alles wat erin stond. Volgens Smithsonian Magazine herschreef Jefferson zelfs zijn eigen versie van de evangeliën, waarin hij wegliet wat hij “in strijd met de rede” achtte. Hij verwijderde voornamelijk wonderbaarlijke gebeurtenissen. De bovennatuurlijke gebeurtenissen van de Exodus zouden zeker ook in deze categorie vallen.
Maar maakt het uit of elk detail van het verhaal over Gods bevrijding van de Israëlieten accuraat is?
De Jewish Encyclopedia zegt “Nee”. De publicatie stelt: “Dat de gebeurtenissen die in Exodus worden beschreven niet in alle details historisch kunnen zijn, wordt algemeen erkend. De aantallen [van Israëlieten die Egypte verlieten] zijn zeker fantasievol: 600.000 mannen zouden een totaal van minstens twee miljoen zielen vertegenwoordigen… en hoe zo’n enorm, ongeorganiseerd leger de Rode Zee in één nacht kon oversteken, zijn vragen die niet zijn beantwoord…”
Ondanks deze algemeen gangbare opvatting vertellen praktiserende Joden dit verhaal nog steeds ijverig tijdens hun jaarlijkse Pesach Sedermaaltijden. Het verhaal heeft een rijke culturele betekenis, ongeacht de historische nauwkeurigheid ervan.
Evenzo vinden veel belijdende christenen het geen probleem als een groot deel van het tweede boek van de Bijbel allegorie is. Net als bij een niet-letterlijke lezing van het scheppingsverhaal, wordt Exodus gezien als “een verfraaid verhaal waaruit belangrijke lessen kunnen worden getrokken”.
Zelfs niet-religieuze mensen vinden het verhaal boeiend en geloven zeker niet dat het echt gebeurd is. Denk bijvoorbeeld aan een atheïstische filmmaker die het verhaal verfilmde voor een megabudget in december 2014. Als je maar een beperkt aantal films in je leven kunt maken, is het een behoorlijk statement om er een te maken gebaseerd op Mozes, terwijl je niet in God gelooft.
Vraag jezelf af: maakt het uit of God werkelijk tien letterlijke plagen – waaronder een dodelijke hagelstorm en een verlammende duisternis – over Egypte heeft gebracht? Maakt het uit of God sprak door een brandende struik? Of Mozes’ staf in een slang veranderde en weer terug? Of de Nijl in bloed veranderde toen Mozes’ broer Aäron er met een staf op sloeg? Wat als alle eerstgeborenen van Egypte stierven tijdens de tiende en laatste plaag? Wat als God de Rode Zee spleet en de Israëlieten over droog land trokken?
Ongeacht religieuze voorkeur, lijkt het erop dat iedereen nog steeds betekenis en lessen kan halen uit Gods Woord – zelfs als de gebeurtenissen niet verliepen als beschreven – dus maakt het echt uit of elk woord accuraat is? Het antwoord op deze vraag, de onverbloemde waarheid, is iets waar elke Bijbellezer mee geconfronteerd zal worden.
Sta even stil en denk na over wat het zou betekenen als delen van het Exodus-verhaal slechts allegorisch of poëtisch waren. Hoe zou je dan kunnen weten wat waar of onwaar is? Waar zou je de grens trekken?
Weinigen zullen betwijfelen dat de Tien Geboden de bouwstenen van het jodendom en het christendom vormen. Voor de meesten vallen deze in de categorie ‘waar’. Maar ontving Mozes ze letterlijk op de top van de berg Sinaï? Schreef God ze met Zijn eigen vinger, zoals in Exodus 31 staat? Bestonden er daadwerkelijk stenen tafelen? Of werden sommige of al deze details later toegevoegd?
Het antwoord is dat als sommige delen van de Bijbel niet letterlijk en waar zijn, er ruimte is voor speculatie over wat als waarheid moet worden aangenomen. Iedereen kan zelf bepalen wat elk vers betekent. Elke lezer kan kiezen wat men wil geloven. Als dit de realiteit zou zijn, zou het veel zeggen over het karakter van God Zelf.
Velen geloven dat Joodse schriftgeleerden het Oude Testament in de loop der jaren hebben verfraaid. Ze denken dat details veranderd zijn vanwege de beperkingen van de mondelinge overlevering – zoiets als een millennia-oude versie van het kinderspelletje ‘stille communicatie’. Volgens hen groeide het aantal Israëlieten dat Egypte verliet in de loop der jaren van een ‘redelijk’ aantal tot ongeveer 2,5 miljoen, zoals vermeld in Exodus 12:37. Ze beweren dat er bij elke vertelling en hervertelling artistieke details werden toegevoegd. Waar was God in die tijd? Liet Hij Zijn Woord door de eeuwen heen verdraaid en veranderd worden? Het zou vreemd zijn als God Zijn dienaren toestond over Hem te pochen voor gebeurtenissen die niets meer zijn dan poëtische beeldspraak.
Psalm 77 spreekt over Israël dat Egypte verliet en aan het leger van de farao ontkwam door door de gespleten Rode Zee te trekken: “U bent de God die wonderen doet, U hebt Uw kracht onder de volken geopenbaard… De stem van Uw donder klonk in de hemel, de bliksem verlichtte de wereld, de aarde beefde en schudde. Uw weg is in de zee, Uw pad in de wateren… U leidde Uw volk als een kudde door de hand van Mozes en Aäron” (vs. 14-20).
In deze passage wordt de Schepper “de God die wonderen doet” genoemd. Er staat niet “de God van poëtische en fantasierijke wonderen” Vers 12 zegt: “Ik zal over al Uw werk nadenken en over Uw daden spreken.” Wat voor God zou een psalmist – en al diegenen die de Bijbel daarna lazen – toestaan zijn tijd te verspillen aan het nadenken over Gods verzonnen daden? Bedenk dat David, de profeet Jeremia, Stefanus en de apostel Paulus allemaal geloofden in het letterlijke verhaal van Mozes. Liet God deze dienaren in verwarring? Belangrijker nog, was Jezus in verwarring? Hij zei in Lucas 20: “…zelfs Mozes wees naar de brandende struik, toen hij de HEER de God van Abraham, de God van Isaak en de God van Jakob noemde” (vers 37).
uit C151A / De Exodus. – Hierin wordt benadrukt hoe gevaarlijk het is als mensen zelf beginnen uit te maken wat waar is – en wat niet…
